ΚΑΙΓΕΤΑΙ Η ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΝΑ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ;
Γράφει ο Βασίλης Λύκος*Κάθε καλοκαίρι η ίδια παράσταση.
Το δάσος καίγεται.
Το χωριό εκκενώνεται.
Ο αγρότης μετράει τις στάχτες.
Ο κτηνοτρόφος θάβει το κοπάδι του.
Τα τηλεοπτικά παράθυρα γεμίζουν με χάρτες και θερμοκρασίες.
Και κάπως έτσι κλείνει η συζήτηση.
Ή μάλλον… κάπως έτσι δεν ανοίγει ποτέ η πραγματική συζήτηση.
Η κλιματική αλλαγή είναι πραγματικότητα. Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν το αμφισβητεί. Όμως υπήρχε πάντα σε όλο το ρου της ιστορίας της ανθρωπότητας.
Γιατί το κλίμα δεν είναι μετεωρολογική πρόβλεψη, δεν πρόγνωση καιρού αλλά είναι ένα ζωντανό, δυναμικό σύστημα ηλικίας τουλάχιστον 4.6 δις ετών.
Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά…
Η ενεργειακή μετάβαση απαιτεί χώρο.
Πολύ χώρο.
Βουνά.
Κορυφογραμμές.
Δρόμους.
Υποσταθμούς.
Γραμμές μεταφοράς.
Συνοδά έργα.
Η χώρα αν χρειάζεται περισσότερες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας από το ρεύμα που καταναλώνει…
Χρειάζεται όμως και χωροταξία.
Χρειάζεται φέρουσα ικανότητα.
Χρειάζεται κανόνες.
Γιατί η προστασία του κλίματος και η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να σημαίνει υποβάθμιση των οικοσυστημάτων που καλείται να προστατεύσει.
Και η προστασία του κλίματος…
… δεν εγκαταλείπει τα χωριά.
Δεν κλείνει τα σχολεία της υπαίθρου.
Δεν διαλύει την εκτατική κτηνοτροφία.
Δεν αφήνει τα δάση χωρίς διαχείριση.
Δεν αποφασίζει ότι η πρόληψη είναι λιγότερο σημαντική από την καταστολή.
Αυτές είναι ανθρώπινες επιλογές!
Και οι αριθμοί είναι αμείλικτοι.
Σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις μειώνονται σταθερά εδώ και δεκαετίες, ενώ η γεωργική γη και η παραγωγή συγκεντρώνονται σε λιγότερες και μεγαλύτερες εκμεταλλεύσεις.
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Eurostat, το 2023 η ΕΕ αριθμούσε περίπου 8,8 εκατομμύρια γεωργικές εκμεταλλεύσεις, επιβεβαιώνοντας τη μακροχρόνια τάση συγκέντρωσης της γης και της παραγωγής σε λιγότερους φορείς.
Στην Ελλάδα, η εικόνα δεν είναι καλύτερη. Τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το 2024 δείχνουν μείωση των καλλιεργούμενων εκτάσεων σε σχέση με το προηγούμενο έτος, ενώ καταγράφεται και μείωση του ζωικού κεφαλαίου.
Παράλληλα, δημοσιευμένα στοιχεία για την αγορά εργασίας δείχνουν σημαντική μείωση των απασχολουμένων στον πρωτογενή τομέα μέσα σε ένα μόλις έτος.
Και τώρα ας αναρωτηθούμε.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τα δάση;
Σημαίνουν λιγότερα κοπάδια που βόσκουν.
Λιγότερα χωράφια που καλλιεργούνται.
Λιγότερες φυσικές αντιπυρικές ζώνες.
Λιγότεροι άνθρωποι που γνωρίζουν καθημερινά το βουνό.
Με περισσότερη καύσιμη ύλη και μικρότερη ανθρώπινη παρουσία, η φωτιά αποκτά τις ιδανικές συνθήκες για να εξελιχθεί σε καταστροφή. Δεν είναι τυχαίο ότι διεθνείς αναλύσεις για τις πρόσφατες ευρωπαϊκές πυρκαγιές συνδέουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου με την αυξημένη ένταση των πυρκαγιών, παράλληλα με την επίδραση της κλιματικής αλλαγής.
Κι όμως, εμείς συνεχίζουμε να επενδύουμε κυρίως στο τελευταίο στάδιο της κρίσης.
Στα Canadair, στα Air Tractor, τα Bell με απευθείας αναθέσεις και κατασπατάληση χρημάτων…
Στα ελικόπτερα.
Στις αποζημιώσεις.
Στις έκτακτες αναθέσεις.
Λιγότερο όμως στην πρόληψη.
Λιγότερο στη διαχείριση της καύσιμης ύλης.
Λιγότερο στην αναζωογόνηση της υπαίθρου.
Και μέσα σε αυτή τη σιωπηλή αποχώρηση των ανθρώπων από την ελληνική γη, συμβαίνει και κάτι ακόμη.
Η γη αλλάζει αξία.
Και όταν αλλάζει αξία, αλλάζει και χρήση.
Σε όλη τη χώρα αναπτύσσονται ολοένα μεγαλύτερα τουριστικά συγκροτήματα, σύνθετες τουριστικές επενδύσεις, πολυτελή resorts, μαρίνες, ενεργειακές εγκαταστάσεις και μεγάλα έργα υποδομής.
Η ενεργειακή μετάβαση χρειάζεται χώρο.
Ο τουρισμός χρειάζεται χώρο.
Οι νέες υποδομές χρειάζονται χώρο.
Το ερώτημα όμως είναι:
Πόσος χώρος απομένει για τον άνθρωπο που παράγει τροφή;
Δεν είναι παράλογο να αναρωτηθεί κανείς:
Αν ο αγρότης εγκαταλείψει τη γη του…
αν ο κτηνοτρόφος εγκαταλείψει το βουνό…
αν ο νέος φύγει από το χωριό…
ποιος θα αξιοποιήσει αυτή τη γη αύριο;
Η Ιστορία διδάσκει ότι η γη δεν μένει ποτέ αδρανής.
Αλλάζει χέρια.
Αλλάζει χρήση.
Αλλάζει οικονομική αξία.
Το Ελληνικό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας μεγάλης αλλαγής χρήσεων γης μέσα από ένα σχέδιο αστικής ανάπλασης και επενδύσεων. Δεν αποτελεί απόδειξη σύνδεσης με τις πυρκαγιές ούτε μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως τέτοια. Δείχνει όμως πόσο καθοριστική μπορεί να γίνει η αξία της γης όταν αλλάζει ο σχεδιασμός και οι επιτρεπόμενες χρήσεις της.
Γι’ αυτό το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν χρειαζόμαστε επενδύσεις.
Χρειαζόμαστε.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η ανάπτυξη θα συνυπάρχει με μια ζωντανή ύπαιθρο ή αν η ύπαιθρος θα αποδυναμώνεται σταδιακά μέχρι να αποτελεί απλώς χώρο νέων χρήσεων.
Το ίδιο ισχύει και για την αγροδιατροφή.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, η αγορά τροφίμων συγκεντρώνεται ολοένα περισσότερο σε μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους, ενώ επενδύονται σημαντικοί πόροι σε νέες τεχνολογίες παραγωγής τροφίμων και εναλλακτικών πρωτεϊνών.
Η τεχνολογική πρόοδος δεν είναι πρόβλημα.
Η εξάρτηση όμως μπορεί να γίνει.
Αν σταματήσεις να παράγεις την τροφή σου, θα εξαρτηθείς περισσότερο από όσους την παράγουν.
Αν σταματήσεις να κατοικείς την ύπαιθρό σου, άλλοι θα σχεδιάσουν τις χρήσεις της.
Αν σταματήσεις να διαχειρίζεσαι τα δάση σου, θα συνεχίσεις να τα θρηνείς κάθε καλοκαίρι.
Οι φωτιές, λοιπόν, δεν είναι μόνο φυσική καταστροφή.
Είναι καθρέφτης ενός μοντέλου ανάπτυξης.
Ενός μοντέλου που συχνά αντιμετωπίζει τον πρωτογενή τομέα ως παρελθόν και την ύπαιθρο ως χώρο προς αξιοποίηση.
Η Ελλάδα όμως δεν μπορεί να επιβιώσει μόνο με τουρισμό, υπηρεσίες και εισαγωγές.
Χρειάζεται παραγωγή.
Χρειάζεται γεωργία.
Χρειάζεται κτηνοτροφία.
Χρειάζεται δασοπονία.
Χρειάζεται χωροταξία που να υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον και όχι αποσπασματικές αποφάσεις.
Γιατί μια χώρα που εγκαταλείπει την ύπαιθρό της, συρρικνώνει τον πρωτογενή τομέα της και αδυνατεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην προστασία της φύσης, την παραγωγή και τις επενδύσεις, δεν κινδυνεύει μόνο να χάσει τα δάση της.
Κινδυνεύει να χάσει την επισιτιστική της ανθεκτικότητα, την κοινωνική της συνοχή και την πραγματική της ανεξαρτησία.
Και τελικά…
Ίσως το μεγαλύτερο λάθος είναι ότι κάθε Αύγουστο συζητάμε για τη φωτιά.
Ενώ θα έπρεπε να συζητάμε για όλα όσα συμβαίνουν τους υπόλοιπους έντεκα μήνες.
Για την εγκατάλειψη της υπαίθρου.
Για την κατάρρευση της μικρής παραγωγής.
Για τη συρρίκνωση της κτηνοτροφίας.
Για την απουσία ολοκληρωμένης δασικής διαχείρισης.
Για τις χρήσεις γης.
Για τη χωροταξία.
Για το ποιος αποφασίζει τελικά πώς θα αξιοποιηθεί κάθε σπιθαμή αυτού του τόπου.
Γιατί οι μεγάλες πυρκαγιές δεν είναι μόνο φυσικές καταστροφές.
Είναι και καθρέφτης του αναπτυξιακού μοντέλου που έχουμε επιλέξει.
Και μια χώρα που δεν παράγει την τροφή της, δεν κατοικεί την ύπαιθρό της, δεν διαχειρίζεται τα δάση της και δεν σχεδιάζει με διαφάνεια τις χρήσεις γης, κινδυνεύει να χάσει πολύ περισσότερα από μερικά εκατομμύρια στρέμματα.
Κινδυνεύει να χάσει την αυτάρκειά της.
Την ανθεκτικότητά της.
*Δρ. Βασίλης Λύκος
Political Analyst Biologist – PhD in Risk Assesment & Integrated Environmental Management
MSc in Integrated Coastal Zone Management
University of Crete
Regional Councilor of the Region of Central Greece
Regional Unit of Euboea
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου