ΤΟ “ΠΑΛΑΣ” ΣΤΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ
5 ΒΙΝΤΕΟ
Η οθόνη του «Πάλας» στο Παγκράτι σε πίνακα του ζωγράφου Φραγκίσκου Δουκάκη.
Στις 14 Μαΐου 2026 το μεσημέρι συνεδριάζει στο υπουργείο Πολιτισμού το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων (Κ.Σ.Ν.Μ.). Ένα από τα θέματά του είναι: “Χαρακτηρισμός ή μη ως νεώτερου μνημείου του Κινηματογράφου «Παλάς» που βρίσκεται επί της οδού Υμηττού 109 – Ιφικράτους 10 – Αγίου Φανουρίου 1 (O.T. 62/51), στο Παγκράτι, στον Δήμο Αθηναίων”.
Την ίδια μέρα το Κ.Σ.Ν.Μ., «αποφασίζει τον μη χαρακτηρισμό ως μνημείου…του Κινηματογράφου «Πάλας»…στο Παγκράτι…διότι αποτελεί κοινού κτιριακού τύπου κλειστή αίθουσα κινηματογράφου συνοικιακού χαρακτήρα και δεν φέρει αξιόλογα στοιχεία από αρχιτεκτονική, τυπολογική, μορφολογική, καλλιτεχνική και ιστορική άποψη, ώστε να πληροί τις προϋποθέσεις που ορίζει ο Ν.4858/2021 τον χαρακτηρισμό του ως νεώτερο μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού».
Κωδικοποιώντας τις αιτιάσεις ΚΣΝΜ βλέπουμε πως για το Υπουργείο Πολιτισμού το “Παλλάς” δεν χρειάζεται προστασία γιατί είναι:Κινηματογράφος κοινού κτιριακού τύπου, συνοικιακού χαρακτήρα.
Χωρίς αξιόλογα στοιχεία (αρχιτεκτονικά, τυπολογικά, μορφολογικά)
Χωρίς αξιόλογη ιστορία
Ας τα πάρουμε όμως ένα ένα τα επιχειρήματα του ΚΣΝΜ.Κινηματογράφος κοινού κτιριακού τύπου, συνοικιακού χαρακτήρα.
Ο χαρακτηρισμός του “Παλλάς” ως “συνοικιακού κινηματογράφου” χρησιμοποιείται προφανώς για να υποδηλώσει πως ανήκει σε μια υποδεέστερη κατηγορία κινηματογράφων. Στον αντίποδα, σύμφωνα με τους συντάκτες, θα πρέπει να βρίσκονται οι κινηματογράφοι του κέντρου της Αθήνας.
Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι ο χαρακτηρισμός του κινηματογράφου ως “συνοικιακού χαρακτήρα” δεν υπάρχει στο πόρισμα της ΔΑΟΚΑ (Διεύθυνση Αρχιτεκτονικής Οικοδομικών Κανονισμών και Αδειοδοτήσεων) της 2/4/ 2025 που αφορά τον ίδιο κινηματογράφο. Φυσικά αν κάποιος αναζητήσει ποια είναι τα χαρακτηριστικά ενός τέτοιου τύπου κινηματογράφου, δεν θα τα βρει. Ανυπομονούμε να δούμε την σχετική τεκμηρίωση.
Οι αθηναϊκές εφημερίδες είχαν καθιερώσει, στις ημερήσιες αναρτήσεις τους, να κατατάσσουν τους κινηματογράφος σε Α και Β προβολής. Α προβολής ήταν οι κινηματογράφοι του κέντρου της Αθήνας που έπαιζαν πρώτοι τις νέες ταινίες. Ο χαρακτηρισμός τους δεν έχει καμία σχέση με την ποιότητα της κατασκευής τους ή κάποια ιδιαίτερα μορφολογικά χαρακτηριστικά.
Είναι χαρακτηριστικό πως κινηματογράφοι πρώτης προβολής από κτιριακής άποψης (όπως το το Ιντεάλ, το Πάνθεον ή το Άστυ, αίθουσα εντελώς ακατάλληλη για κινηματογράφο καθώς δημιουργήθηκε ως χώρος πατινάζ) είναι κατά πολύ υποδεέστεροι από κινηματογράφους συνοικιών. Κινηματογράφοι σχεδιασμένοι από γνωστούς αρχιτέκτονες όπως οι κινηματογράφοι στις γειτονιές των Πατησίων (Αελλώ, Άντζελα, Σελέκτ κλπ) ή των Αμπελοκήπων. Ακόμη και σε γειτονιές όπως το Περιστέρι (το συγκρότημα των κινηματογράφων Έλενα και Ριβιέρα), το Αιγάλεω κλπ. Δεν μιλάμε για τον Πειραιά.
Αντίθετα όταν γίνεται αναφορά στον τύπο σε “συνοικιακούς κινηματογράφους” είναι για να τονίσουν τα ιδιαίτερα κοινωνικά χαρακτηριστικά τους όπως “οικειότητα” και “ζεστασιά” που συναντάς σε αυτούς.
Εφημερίδα «Ακρόπολις», Ιούλιος 1938.Πιο ειδικά για το “Παλλάς” Παγκρατίου και την εξέλιξή του.
Όταν το 1924 ο επιχειρηματίας Ευάνθης Αθανασιάδης αποφασίζει να χτίσει το Παλλάς στο Παγκράτι δεν δημιουργεί απλά μια ακόμα εμπορική επιχείρηση. Ο πληθυσμός της Αθήνας την εποχή εκείνη, λόγω της έλευσης των Μικρασιατών προσφύγων έχει υποδιπλασιαστεί. Στις παρυφές της πόλης χτίζονται οι προσφυγικοί συνοικισμοί. Δίπλα στο Παγκράτι δημιουργούνται οι συνοικίες του Βύρωνα και της Καισαριανής. Ο επιχειρηματίας Ε. Αθανασιάδης, χτίζοντας ένα κινηματογράφο 900 θέσεων στο Παγκράτι πιστεύει, όπως αναφέρει ο Κινηματογραφικός Αστήρ (11/5/1927) “ότι το θέαμα είναι το βαρόμετρον της προόδου και του πολιτισμού κάθε τόπου.”
Γι αυτό άλλωστε προχωράει στη συνεχή βελτίωση της κινηματογραφικής αίθουσας. Όπως αναφέρει το ίδιο περιοδικό “ο κ. Αθανασιάδης πραγματοποιών τα εκπολιτιστικά του σχέδια προβαίνει εις τον εξωραϊσμόν του θεάτρου δια της προσθήκης υπερώου και μιας σειράς θεωρείων, ελπίζει δε δια του τρόπου τούτου να καταστήση την αίθουσαν εις πολυτέλειαν εφάμιλλον των αιθουσών των κεντρικών κινηματογράφων”.
Το 1930 το “Παλλάς” γίνεται ένας από τους πρώτους κινηματογράφους της Αθήνας που εγκαθιστούν σύστημα ηχητικού κινηματογράφου. Πρόκειται για την προσθήκη στην υπάρχουσα μηχανή προβολής μιας συσκευής ανάγνωσης του ήχου που είναι “γραμμένος” πάνω στο φιλμ των 35 χιλιοστών. Ο “Κινηματογραφικός Αστέρας” του 1931 αναφέρει ότι το σύστημα που εγκαθιστά το “Παλλάς” είναι ευρεσιτεχνία του τεχνίτη Ε. Ζερβόπουλου. (ο ίδιος έχει εγκαταστήσει παρόμοια μηχανήματα σε 9 κινηματογράφους της Αθήνας).
Το 1931 τη διεύθυνση του Παλλάς αναλαμβάνει ο Ε. Κρέμερ. Ανήκει στην οικογένεια των μεγάλων κινηματογραφικών επιχειρηματιών, από τους πρωτοπόρους του κινηματογράφου. Ενώ διέθεταν το ξενοδοχείο και μπυραρία Κρέμερ στη Σμύρνη, δημιούργησαν το 1908 τον πρώτο κινηματογράφο της πόλης. Από το 1916 ο Ε. Κρέμερ, δραστηριοποιείται στην Αθήνα. Έχει δημιουργήσει την εταιρία «Ήστερν Φιλμ» και εκμεταλλεύεται τους κινηματογράφους «Σαλόν Ιντεάλ», στην Πανεπιστημίου και το «Σιναμπάρ», ένα λαϊκό κινηματογράφο στην πλατεία Λαυρίου. Σε αυτούς προστίθεται και το Παλλάς Παγκρατίου (Κινηματογραφικός Αστήρ 1931 τ. 10)
Μετά από αυτό το γεγονός ο «ανταποκριτής» του περιοδικού «Παρλάν» στη γειτονιά του Παγκρατίου, γράφει με υπερηφάνεια:
Εις την συνοικίαν μας από πολλού καιρού λειτουργεί ο γνωστός κινηματογράφος «Παλλάς» υπό την διεύθυνσιν του κ. Φ. Κρέμερ. Είναι δε είς από τους μεγαλυτέρους κινηματογράφους των Αθηνών, κείται επί της λεωφόρου Υμηττού (Τέρμα Παγκρατίου).
Το 1933 το “Παλλάς” εκσυγχρονίζεται καθώς εξοπλίζεται με σύγχρονη μηχανή προβολής ηχητικού κινηματογράφου μάρκας CINEMECANIKA, από τις καλύτερες του είδους. Την εγκατάσταση κάνει ο Αιμίλιος Ράντζιος, ενας από τους πιο σημαντικούς τεχνίτες του κινηματογράφου στην Ελλάδα που γεννήθηκε στη Σμύρνη και διατηρεί στην Αθήνα κατάστημα κατασκευλης και εγκατάστασης ηχητικού κινηματογράφου από το 1931.
Είναι η χρονιά που όπως φαίνεται ο κινηματογράφος περνά στα χέρια των αδελφών Πόταγα καθώς έχουμε την πρώτη αναφορά στο όνομά τους στο επαγγελματικό περιοδικό “Κινηματογραφικός Αστήρ” (1933, τ. 9)
Ο Ματθαίος Πόταγας στην καμπίνα του κινηματογράφου «Παλλάς». Αριστερά μηχανή προβολής μάρκας ERNEMANN (με λάμπα) και δεξιά μηχανή προβολής PHILIPS FP56 (με βολταϊκό τόξο).Το 1937, σύμφωνα με το πόρισμα της ΔΑΟΚΑ (2/4/ 2025) “έγινε προσθήκη φέροντα οργανισμού οπλισμένου σκυροδέματος και διαμορφώθηκε στο δώμα ο θερινός κινηματογράφος”. Υποπτευόμαστε πως η παραπάνω διαπίστωση δεν προέρχεται από την αυτοψία της υπηρεσίας στο χώρο ή κάποια άλλα έγγραφα, αλλά για αντιγραφή της πληροφορίας που υπάρχει στη προπτυχιακή διπλωματική εργασία στην Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών στο ΕΜΠ του κ. Γιάννη Καρτσωνάκη ο οποίος από τη μεριά στηρίχτηκε στην προφορική μαρτυρία του Μ, Πόταγα. Εδώ όμως πρέπει να επισημάνουμε κάτι ανακόλουθο καθώς λειτουργία θερινού εμφανίζεται να προϋπάρχει.
Το περιοδικό Κινηματογραφικός Αστήρ (τ.18, της 1 Μαΐου 1927) καταγράφοντας τους κινηματογράφους που θα λειτουργήσουν εκείνο το καλοκαίρι προσδιορίζει το χώρο του θερινού σημειώνοντας “ και το Παλλάς εις το Παγκράτι επί της ταράτσας του”. Το καλοκαίρι του 1930 βλέπουμε να λειτουργούν παράλληλα τόσο ο χειμερινός όσο και ο θερινός με διαφορετικά έργα (εφημερίδα “Εμπρός” της 23/7/1930).
Ακόμη κι όταν οι κινηματογράφοι αυξάνονται και εμφανίζεται ο διαχωρισμός των Αθηναϊκών από τους κινηματογράφους “Προαστείων και Συνοικισμών” (1938), το ΠΑΛΛΑΣ Παγκρατίου βρίσκεται στην κατηγορία των κινηματογράφων της Αθήνας και όχι κάποιας συνοικίας.
Είναι χαρακτηριστική η αναφορά της εφημερίδας «Ακρόπολις» τον Ιούλιο του 1938 (10/7) «Στη λεωφόρο Υμηττού και πολύ κοντά στο τέρμα του τραμ είνε και ο ένας από τους δυο κινηματογράφους του Παγκρατίου, το «Πάλλας» που το χειμώνα στεγάζεται κάτω στην κομψή και εντελώς Αθηναϊκή σάλα του, τώρα δε το καλοκαίρι στη δροσερή ταράτσα του, όπου μαζεύονται τα βράδυα οι φίλοι της οθόνης»
Τη δεκαετία του 60, την περίοδο της μεγάλης άνθησης των κινηματογράφων, το Παλλάς περνάει κι αυτό στη μεγάλη κατηγορία των κινηματογράφων Α’ Προβολής. 
2. Χωρίς αξιόλογα στοιχεία (αρχιτεκτονικά, τυπολογικά, μορφολογικά)
Το 1935, σύμφωνα με δήλωση του Ματθαίου Πόταγα, η αίθουσα ανακατασκευάζεται και αποκτά την arc deco διακόσμηση, την οποία εμπνεύστηκε ο αρχιτέκτονας του μεσοπολέμου, Βασίλειος Κασσάνδρας (αρχιτέκτονας και του “Παλλάς” στη Βουκουρεστίου που χτίστηκε το 1931-32). Δυστυχώς δεν υπάρχει γραπτή τεκμηρίωση αυτού του ισχυρισμού καθώς τα προπολεμικά αρχεία του Β. Κασσάνδρα έχουν καταστραφεί. Τα στοιχεία όμως art deco δεν αμφισβητούνται.
Ακόμη και η ΔΑΟΚΑ (Διεύθυνση Αρχιτεκτονικής Οικοδομικών Κανονισμών και Αδειοδοτήσεων) στο πόρισμα του 2025 που προαναφέρθηκε, αναγνωρίζει το ύφος art deco της αίθουσας (στους τοίχους, τα φωτιστικά, και το σχέδιο πάνω από την οθόνη) μόνο που δεν τα κρίνει “μοναδικά”! Αν δεν είναι “μοναδικά”, σε ποιόν άλλον κινηματογράφο άραγε έχουν διασωθεί; Εμείς κάναμε ειδική έρευνα για τα ιδιαίτερα φωτιστικά σώματα (στο πλάι της αίθουσας και στην οροφή) όπως και για τον τύπο των καθισμάτων και όμοια δεν βρήκαμε κάπου αλλού. Μπορούν να μας βοηθήσουν τα μέλη του Συμβουλίου;
Το εσωτερικό του κινηματογράφου.
Όσον αφορά την εξωτερική όψη του κτιριακού συγκροτήματος η ΔΑΟΚΑ αναφέρεται στις “εκτεταμένες επεμβάσεις και μορφολογικές αλλοιώσεις” που έχουν γίνει με το πέρασμα του χρόνου “για την εξυπηρέτηση της λειτουργίας των καταστημάτων” και κρίνει πως αυτό είναι ένα στοιχείο για τη μη διάσωση του κινηματογράφου! Οι μορφολογικές αλλοιώσεις των καταστημάτων, που δεν επηρεάζουν τον κινηματογράφων, γίνονται επιβαρυντικό στοιχείο για τον ίδιο τον κινηματογράφο.
Επιπλέον η ΔΑΟΚΑ συγκρίνει μια φωτογραφία της εξωτερικής όψης του κινηματογράφου το 1955, στην οποία αναγνωρίζει “ιστορική και συναισθηματική αξία” αλλά υπογραμμίζει πως παρουσιάζει μια εικόνα της πόλης που ανήκει οριστικά στο παρελθόν.
Και συμπεραίνει πως το “Παλλάς”, “δεν φέρει στοιχεία μορφολογικά και τυπολογικά τέτοια που να το καθιστούν άξιο προς διατήρηση”. Αυτές τις διαπιστώσεις κάνει copy paste, όπως γράψαμε, το Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων και καταλήγει στο ίδιο συμπέρασμα!
Με την ίδια λογική πόσοι ιστορικοί τόποι της νεώτερης ιστορίας θα έπρεπε να μην αναπαλαιωθούν, να μην συντηρηθούν, αλλά να εξαφανιστούν;
Υπουσημείωση 1. Υπάρχει ένα «δεδικασμένο», όπως θα έλεγαν οι νομικοί. Το ΑΣΤΡΟΝ επί της Λεωφόρου Κηφισίας στους Αμπελόκηπους, ένας κινηματογράφος με πολύ μικρότερη ιστορική διαδρομή αφού χτίστηκε το 1956, κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο στη συνεδρίαση του Συμβουλίου την Πέμπτη 14 Φεβρουαρίου 2013.
Αυτό έγινε στην τρίτη συνεδρίαση του Συμβουλίου και παρά το γεγονός, όπως είχε κρίνει με τις προηγούμενες αρνητικές αποφάσεις του, πως «δεν συγκεντρώνει τα απαραίτητα αρχιτεκτονικά και ιστορικά στοιχεία και δεν αποτελεί τοπόσημο της περιοχής (…) πρόκειται για ανενεργό κινηματογράφο, που βρίσκεται σε άθλια κατάσταση, καθώς δεν λειτουργεί από το 2008 και έχουν αφαιρεθεί καθίσματα και μηχανήματα, ενώ έχει υποστεί και μεγάλες εσωτερικές αλλοιώσεις.»
Υποσημείωση 2 (χωρίς ιδιαίτερη αξία). Οι εμπειρογνώμονες της ΔΑΟΚΑ που πραγματοποίησαν αυτοψία στον κινηματογράφο “Παλλάς” διαπιστώνεται πως είναι παντελώς άσχετοι με την λειτουργία του κινηματογράφου. Και οπωσδήποτε με την ορολογία του. Αναφέρουν πως ο Μ. Πόταγας “διατήρησε την τεχνική της μπομπίνας” έναντι της ψηφιακής προβολής. Μην αναζητήσετε την τεχνική της μπομπίνας. Δεν υπάρχει πουθενά! Οι άσχετοι αναφέρονται στην αναλογική προβολή, την προβολή σε φιλμ των 35mm!
Την μπομπίνα θα την βρείτε στο τραγούδι του Αντ. Νταλγκά Μπομπίνα (1929):
Τα ντέρτια όλα του ντουνιά, τσαχπίνα μου,/ εσύ μου τα ‘δωσες./ Μου μάρανες τη νιότη μου μπομπίνα μου / και με τσαλάκωσες.
3. Χωρίς αξιόλογη ιστορία
Η μη αναγνώριση της σημαντικής ιστορίας του “Παλλάς” οφείλεται, στην καλύτερη περίπτωση, ανυπαρξία έρευνας για την ανεύρεση τεκμηρίων που την αποδεικνύουν. Και αυτά ούτε λίγα είναι λίγα, ούτε δυσεύρετα. Αρκεί να κουνήσεις τα πλήκτρα του πληκτρολογίου. Αλλά ούτε αυτό καταδέχτηκαν να κάνουν οι εμπειρογνώμονες του ΥΠΕΝ και του ΥΠΠΟ.
Το “Παλλάς” μαζί με το “Αττικόν” στη Σταδίου (που χτίστηκε το 1914, και παραμένει κλειστό από το Φεβρουάριο του 2012, όταν η πυρκαγιά κατέστρεψε την πρόσοψη και την είσοδο του κτιριακού συγκροτήματος), αποτελούν τους παλαιότερους σωζόμενους κινηματογράφους όχι μόνο της Αθήνας αλλά όλης της Ελλάδας.
Το “Παλλάς” επιπλέον έχει αδιάκοπη λειτουργία για περίπου έναν αιώνα, που άλλος κινηματογράφος στην Ελλάδα δεν έχει! Κάποιες αναφορές σε πρόσφατα δημοσιεύματα πως ο κινηματογράφος κάηκε το 1930 ή 1931 και ανακατασκευάστηκε το 1935 δεν φαίνεται να ευσταθούν. Στο περιοδικό Κινηματογραφικός Αστήρ της συγκεκριμενης περιόδου δεν υπάρχει καμία αναφορά σε πυρκαγιά ενώ αντίθετα επισημαίνεται η συνεχής λειτουργία τόσο της χειμερινής αίθουσας όσο και του θερινού “Παλλάς”.
Τη μεγαλύτερη περίοδο της λειτουργίας του, εκτός από περιόδους γενικής κρίσης, ο κινηματογράφος σημειώνει μεγάλη επιτυχία! Σε μια στατιστική των εισιτηρίων που έκοψαν οι θερινοί κινηματογράφοι το 1937 βλέπουμε το “Παλλάς” σε 133 μέρες λειτουργίας να κόβει 58.119 εισιτήρια, κατά μέσο όρο 437 την ημέρα! (Κινηματογραφικός Αστήρ 24/10/1937). Αριθμός τεράστιος δεδομένου ο χώρος του θερινού είναι κατά πολύ μικρότερος της χειμερινής αίθουσας.
Η άλλη ιδιαιτερότητα του “Παλάς” στο Παγκράτι συνίσταται στο ότι είναι το παλαιότερο δείγμα υβριδικού κινηματογράφου, δηλαδή κινηματογραφικού συγκροτήματος που συνδυάζει την χειμερινή με την θερινή αίθουσα. Ο Δανιήλ Ορφανουδάκης στο βιβλίο του «Ο κινηματογράφος στην Ελλάδα – Ένας αιώνας αρχιτεκτονική του κινηματογράφου» αναφερόμενος στο «Παλλάς» στο Πασαλιμάνι γράφει πως είναι «ένα από τα πρώτα δείγματα συνδυασμού χειμερινού και θερινού κινηματογράφου».
Ο Πειραιώτικος κινηματογράφος χτίστηκε το 1935 αλλά δεν λειτουργεί πλέον. Εν λειτουργία υπάρχει το «Cine Paris» στην Κυδαθηναίων αλλά η χειμερινή του αίθουσα δεν είναι πλέον κινηματογράφος. Ας σημειωθεί όμως πως Cine Paris είναι μεταγενέστερο, χτίστηκε 1938 ενώ το θερινό του “Παλλάς” υπάρχει τουλάχιστον από το 1927 (αναφορά στο περιοδικό Κινηματογραφικός Αστήρ).
Η ΑΥΛΗ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ
Πέραν όλων των άλλων στοιχείων της πλούσια ιστορίας του “Παλλάς” που αναφέρθηκαν στη αρχή, έχουμε να προσθέσουμε αυτά τα ζωντανά στοιχεία της άυλης κληρονομιάς που τον κάνουν μοναδικό.
Προσφορά στην κοινωνία
Το «Παλλάς» χτισμένο στα όρια της πόλης συνορεύει με τους μεγάλους προσφυγικούς συνοικισμούς του Βύρωνα και της Καισαριανης και αποτελεί για χρόνια το μόνο χώρο που μπορούν να δουν κινηματογραφικά έργα. Παράλληλα όμως έρχεται να εξυπηρετήσει και άλλες κοινωνικές ανάγκες καθώς προσφέρει τη μεγαλύτερη αίθουσα της περιοχής για κοινωνικές εκδηλώσεις. Είναι χαρακτηριστικό το δημοσίευμα της φημερίδας «Προσφυγικός Κόσμος» (16/2/1930):
“Ο Κοινωνικός και Προοδευτικός Σύλλογος Ελπιδοφόρος Καισαριανής “Ελπιδοφόρος” καθιστά γνωστόν εις τα μέλη καιτους φίλους του, οίτινες με τόσην συμπάθειαν περιέβαλλον το κοινωφελές του έργον, ότι ο ετήσιος χρορός αυτού θα δοθή εφέτος την 25ην Φεβρουαρίου ε.ε. εις την άιθουσαν “Πάλλας” εν Παγκρατίω καταλλήλως διασκευαζομένην, ώστε να καταστή όσον το δυνατόν ευχερεστέρα η προσέλευσης του κοινού.
Τον χορόν τούτον θέλει τιμήσει ο Δήμαρχος κ. Σπύρος Μερκούρης και ο υπουργός της Προνοίας κ. Εμμ. Εμμανουηλίδης. Τον χορόν θέλουν τιμήση προσκληθέντες διάφοροι βουλευταί και γερουσιασταί, πολιτευταί κια δημοσιογράφοι. Κατά τον χορόν θα εκλεγή η “Μις Καισαριανή” υπό επιτροπής εξ επιστημόνων, λογίων και καλιτεχνών”.
Η αίθουσα του «Παλλάς» προσφέρεται για τη διοργάνωση εκδήλωσης υπέρ των Παιδικών Εστιών. Συμμετέχουν καλλιτέχνες του Εθνικού Θεάτρου. Το πρόγραμμα της εκδήλωσης προέρχεται από το αρχείο του ΕΛΙΑ. Δεκατία του 30′.
Στην Αντίσταση
Καθώς το “Παλλάς” βρισκόταν στο πιο κεντρικό σημείο του Παγκρατίου ήταν αναπόφευκτο να γίνει μάρτυρας ιστορικών γεγονότων που σημάδεψαν τη σύγχρονη ελληνική ιστορία.
Ο Δ. Παλαιολογόπουλος στο βιβλίο του “Το Παγκράτι στην Εθνική Αντίσταση” αναφέρει πως σε μια συγκεντρωση πολιτών έξω από το “Παλλάς”, ένας Ιταλός χτύπησε με την ξιφολόγχη τον τον Επονίτη Σπύρο Πάντζα, πατέρα του γνωστού ηθοποιού.
Η αφήγηση του αντιστασιακού Μάνου Ιωαννίδη στην «Αυγή» (17/7/2012) για το ίδιο περιστατικό:
(Ο Σ. Πάντζας)… «δεν δίσταζε να είναι και ο ομιλητής αιφνιδιαστικών συγκεντρώσεων σε καφενεία και δημόσιους χώρους. Όπως στις αρχές του Σεπτέμβρη του 1943 σε μια μεγάλη συγκέντρωση στο τέρμα Παγκρατίου, μπροστά στον κινηματογράφο Παλλάς, όπου μιλούσε για την αναμενόμενη πτώση της Ιταλίας (έπεσε στις 9 Σεπτ.’43) και τη διαγραφόμενη πτώση και του ναζισμού στην Ευρώπη και τη χώρα μας.
Την ομιλία παρακολουθούσαν και 3-4 Ιταλοί στρατιώτες από τους καταυλισμένους στο κτήριο του 7ου Γυμνασίου, που βρέθηκαν εκεί περαστικοί, χωρίς να ενοχλούν τους συγκεντρωμένους..Κάποια στιγμή όμως, ένας εξ αυτών, προφανώς φασίστας που γνώριζε ελληνικά, όρμησε προς τον ομιλητή, πλησίασε και κατόρθωσε να τραυματίσει τον Σπύρο με την ξιφολόγχη του σε διάφορα μέρη του σώματός του, όχι όμως θανατηφόρα.»
Λίγους μήνες αργότερα μια σκληρή μάχη έγινε μπροστά στο “Παλλάς”. Περιγράφει ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης:
“Στις 4 Ιουλίου 1944, με μια συντονισμένη επιχείρηση Τάγματα Ασφαλείας, τμήμα της Ελληνικής Χωροφυλακής και μικρή γερμανική δύναμη, πραγματοποίησαν μπλόκο σε Παγκράτι, Γούβα και Άγιο Ιωάννη Βουλιαγμένης. Στόχος της επιχείρησης ήταν ο εντοπισμός και η εξόντωση μελών του ΕΑΜ και η τρομοκράτηση των κατοίκων.
Περίπου 5.000 άτομα συγκεντρώθηκαν στη συμβολή Εμπεδοκλέους και Φιλολάου, όπως είχαν διατάξει οι κατοχικές αρχές. Στη συνέχεια τρεις Έλληνες κουκουλοφόροι υπέδειξαν στους Γερμανούς μέλη του ΕΑΜ που βρίσκονταν ανάμεσα στο πλήθος.
Αμέσως μετά ξεχώρισαν όσους ήταν ικανοί προς εργασία, τους οποίους και κράτησαν, ενώ οι υπόλοιποι αφέθηκαν ελεύθεροι. Μια από τις ομάδες των κρατουμένων, περίπου 200 άτομα, σχημάτισαν φάλαγγα που ανέβηκε την Φιλολάου με προορισμό το 10ο αστυνομικό τμήμα Παγκρατίου, που στεγαζόταν σε κτίριο απέναντι από τον κινηματογράφο Παλλάς.
Βαγγέλης Μαρτάκης
Ο ΕΛΑΣ αποφάσισε να χτυπήσει τη φάλαγγα με τρεις μικρές ομάδες των τριών ατόμων η κάθε μια. Στόχος ήταν να δημιουργηθεί σύγχυση ώστε να δραπετεύσουν κάποιοι από τους συλληφθέντες. Η επίθεση απέτυχε και οι 9 ελασίτες υποχώρησαν πίσω από την οδό Φιλολάου προς Βύρωνα. Ένας από αυτούς επέμενε να επιστρέψει. Ο Βαγγέλης Μαρτάκης ανέβηκε στη μαρκίζα του κινηματογράφου Παλλάς και άρχισε να χτυπά τους άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας με το πολυβόλο του.”
Την μάχη που έδωσε ο Βαγγέλης Μαρτάκης, πριν πέσει νεκρός, έχει περιγράψει με τον δικό του μοναδικό τρόπο ο σπουδαίος χρονογράφος και συγγραφέας Δημήτρης Ψαθάς που ήταν αυτόπτης μάρτυρας. Πολλά χρόνια μετά, για τον ηρωικό του θάνατο, ο δήμος Βύρωνα έδωσε το όνομα Βαγγέλης Μαρτάκης σε πλατεία στα σύνορα Βύρωνα και Παγκρατίου.
Στις 21 Οκτωβρίου 1944 ο Πανελλήνια Ένωση Κινηματογραφιστών τέλεσε αρχιερατικό μνημόσυνο για τα μέλη της κοινότητας των ιδιοκτητών κινηματογράφων που έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, είτε από πείνα είτε γιατί εκτελέστηκαν από τους κατακτητές.
Στα ονόματα των 25 κινηματογραφιστών που χάθηκαν βρίσκεται και αυτό του Ματθαίου Πόταγα (λαθεμένα αναφέρεται ως Μάνθος). Όπως έχει δηλώσει ο Μανώλης Γλέζος, ο Ματθαίος είναι ο πρώτος Παρτιζάνος της Ευρώπης.
Ο δεκαεπτάχρονος μαθητής σκοτώθηκε από τους Γερμανούς στρατιώτες στις 2 Μαΐου 1941 στην περιοχή της Βυτίνας Αρκαδίας όταν προσπάθησε με το όπλο στο χέρι να αντισταθεί στη φάλαγγα των τεθωρακισμένων που επιχειρούσε να μπει στο χωριό του και να ανατινάξει το γεφυράκι από το οποίο θα πέρναγαν.
Αλλά δεν είναι το μόνο θύμα της οικογένειας Πόταγα. Ο Ματθαίος Πόταγας (τελευταίος ιδιοκτήτης του Παλλάς) αφηγείται αυτό που συνέβη τον Αύγουστο του 1944.
«Εκείνη την περίοδο πραγματοποιούνταν συλλήψεις για να σταλούν εργάτες στη Γερμανία. Ενα βράδυ οι Γερμανοί εισέβαλαν στην ταράτσα του θερινού κινηματογράφου και ο διερμηνέας τους έδειξε τον πρώτο μου ξάδερφο.
Εγώ άρχισα να φωνάζω και τελικά άρπαξαν και εμένα. Επειδή όμως ήμουν ο πιο μικρός στην οικογένεια με άφησαν ελεύθερο. Τον ξάδερφο μου όμως τον έστειλαν στη Γερμανία. Γύρισε μετά από έναν χρόνο, τον Οκτώβριο του 1945 σε κακό χάλι και πέθανε από φυματιώδη μηνιγγίτιδα.”
Ο Μάνος Χατζιδάκις
Ο 13χρονος Μάνος Χατζιδάκις, τακτικός θαμώνας του κινηματογράφου, μαγεύτηκε από τη γαλλίδα ηθοποιό Μαρί Μπελ (Marie Bell) όταν την είδε το 1937 στην οθόνη του «Παλάς». Αυτό συνέβη στην προβολή της ταινίας «Un carnet de bal» (ελληνικός τίτλος: Χορός με τη σκιά του), τη μουσική της οποίας συνέθεσε ο Μορίς Ζομπέρ. Αυτή η μουσικη, όπως έχει πει ο ίδιος, επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την καλλιτεχνική του πορεία. (Εκπομπή ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ της ΕΡΤ https://www.youtube.com/watch?v=cpMnT8iTtQc)
Η πρώτη συναυλία. Σε μια προφορική μαρτυρία του τότε ΕΠΟΝίτη μαθητή και μετέπειτα καθηγητή Ηλεκτρονικής στο τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών Κώστα Καρούμπαλο και δημοσιεύτηκε στον Μετρονόμο, διαβάζουμε:
«Κατά τη διάρκεια των μαχών του Δεκέμβρη του ’44, η ΕΠΟΝ Παγκρατίου διοργάνωσε μια εκδήλωση στον κινηματογράφο ΠΑΛΑΣ για να δώσει κουράγιο στον κόσμο που δοκιμαζόταν. Στην εκδήλωση αυτή εκφωνητής ήταν ο Γιώργος –ο Λώλος όπως τον λέγαμε τότε– Οικονομίδης. Ήταν κοντά στις μέρες των Χριστουγέννων.
Ο Χατζιδάκις είχε γράψει ένα χριστουγεννιάτικο ορατόριο ειδικά για την περίσταση, για το οποίο δεν έχω ακούσει να γίνεται λόγος από τότε. Θα το τραγουδούσαμε εμείς, μια χορωδία από αγόρια και κορίτσια της ΕΠΟΝ. Εκείνες τις μέρες μάλιστα τον βλέπαμε συχνότερα, ερχόταν και μας μιλούσε σε κάτι αυλές που μαζευόμασταν, στην πλατεία που ήταν το Ταχυδρομείο στο Παγκράτι. Ήταν ας πούμε η προπαρασκευή για ν’ αρχίσουν οι πρόβες.
Κάναμε λίγες πρόβες, μέσα στον κινηματογράφο ΠΑΛΑΣ. Στα σβέλτα βέβαια όλα αυτά, γιατί ήταν κι επικίνδυνο λόγω των Εγγλέζων που χτυπούσαν με όλα τα όπλα τους το Παγκράτι. Η χορωδία αποτελούνταν από καμιά εικοσιπενταριά άτομα, ΕΠΟΝίτες και ΕΠΟΝίτισσες, και μας συνόδευε ο Χατζιδάκις στο πιάνο. Δεν υπήρχαν άλλα όργανα.
Τους στίχους του ορατορίου ίσως να τους είχε γράψει και ο ίδιος, δεν είμαι σίγουρος. Πάντως, η σύνθεση αυτή δεν ήταν μια δημιουργία με τη ματιά της «καθαρής μουσικής», ήταν η έμπνευση ενός αριστερού μουσικού που έβλεπε τον κόσμο να υποφέρει από αυτά που γίνονταν γύρω του. Και είναι χαρακτηριστικοί οι στίχοι του ορατορίου που θυμάμαι:
Η γέννησή Σου Χριστέ
των Λαών την προσπάθεια φωτίζει
να σκορπίσουν τα μαύρα σκοτάδια
και να λάμψει το φως Λευτεριάς
(Μαγνητοφωνημένη συνομιλία του Κώστα Καρούμπαλου με τους Αλέξη και Δημήτρη Βάκη- 7 Μαΐου 2014. Δημοσιεύτηκε στον Μετρονόμο, τεύχος 52- Απρίλιος-Ιούνιος 2014)
Ο Νίκος Κούνδουρος
Ο κινηματογράφος “Παλλάς” είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την ιστορία του “Δράκου”, 1956, του Νίκου Κούνδουρου. Μια ταινία που έχει συμπεριληφθεί στις 100 καλύτερες ευρωπαϊκές ταινίες για τον 20ό αιώνα.
Όταν ο Ν. Κούνδουρος ολοκλήρωσε την ταινία (με τα χρήματα της προίκας ενός φίλου του) αναζήτησε διανομή. Έτσι συνάντησε τον Σκούρα που είχε το έλεγχο των πέντε μεγαλύτερων κινηματογράφων της Αθήνας. Στη συνάντηση του Σκούρα με τους διευθυντές των κινηματογράφων του, όλοι αρνούνται να την προβάλλουν καθώς πιστεύουν πως δεν είναι εμπορική. Με εντολή του Σκούρα η ταινία παίζεται σε δυο αίθουσες με τη ρήτρα όμως της μίνιμουμ εγγύησης. Αν οι δύο κινηματογράφοι δεν έκαναν σε εβδομαδιαία βάση 35 και 25.000 εισιτήρια αντίστοιχα, θα έπρεπε να τα πληρώσει ο Κούνδουρος. Και αυτό έγινε. Η ταινία κατέβηκε μετά από 48 ώρες. Για δέκα χρόνια, με διάφορες εκπτώσεις που του έκανε ο Σκούρας, ο Κούνδουρος αποπλήρωνε αυτό το guarantee.
Ο διάλογος από την εκπομπή της ΕΡΤ, ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ με τίτλο Ο ΔΡΑΚΟΣ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΥ (Πρώτη τηλεοπτική προβολή: 23/02/2012)
Λ.ΠΑΠΑΣΤΑΘΗΣ: Πόσα εισιτήρια έκανε ο Δράκος στους δυο κινηματογράφους;
Ν. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ Τίποτα. Όταν λέμε τίποτα το εννοώ. Συγχρόνως παιζόταν σ έναν κινηματογράφο, το Παλλάς Παγκρατίου και σκιζόντουσαν, κάναν ουρές να το δούνε. Μια αντίφαση. Κι εκεί έκανε χίλια εισιτήρια.
.
Ο ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΣΤΟΝ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟ
Οι χώροι του “Παλλάς” αποτυπώνονται σε πολλές κινηματογραφικές ταινίες και τον καθιστούν ίσως τον πιο κινηματογραφημένο κινηματογράφο της χώρας. Δεν αναφερόμαστε στις εκπομπές ή τα ντοκιμαντέρ που έχουν γίνει για τον κινηματογράφο ή τον Ματθαίο Πόταγα:
:
Στην ταινία «Ο προδότης”, 1967, του Ηλία Μαχαίρα
Μια ιστορία τον καιρό της γερμανικής κατοχής – η ένοπλη σύγκρουση αντιστασιακών και Γερμανών διαδραματίζεται στο θερινό “Παλλάς”.Στο ντοκιμαντέρ “Είδωλα στον καθρέφτη”, 2008, του Δημήτρη Βερνίκου.
Μια ταινία για τον Μάνο Χατζιδάκι. Γυρίσματα στην αίθουσα του Παλλάς και αναφορά στα παιδικά του χρόνια.
.
Στην ταινία Ταξίδι στη Μυτιλήνη. 2010, του Λάκη Παπαστάθη.
Σκηνές στην αίθουσα και την καμπίνα προβολής του “Παλλάς” που σύμφωνα με την ιστορία διαδραματίζονται στον Κινημ. Αρίων στη Μυτιλήνη.
.
Στην ταινία «Ευτυχία», 2019, του Άγγελου Φραντζή.
Σκηνές στη χειμερινή αίθουσα αλλά και την είσοδο.
.
Στο σήριαλ “Βαμμένα Κόκκινα Μαλλιά”, 1992, του Κώστα Κουτσομύτη.
Η σειρά που στηρίζεται στο μυθιστόρημα του Κώστα Μουσελά προβλήθηκε στον ΑΝΤ1. Στο πρώτο επεισόδιο, η πρώτη σκηνή είναι γυρισμένη στην αίθουσα του χειμερινού “Παλλάς”.
ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΑ ΤΕΚΜΗΡΙΑ
Τεκμήρια της λειτουργίας του κινηματογράφου που με περισσή φροντίδα φύλαγε ο τελευταίος ιδιοκτήτης του Ματθαίος Πόταγας, (Έγγραφα, φωτογραφίες, αφίσες, ζωγραφιστά πανό, μηχανήματα)
(φωτογραφία Μαρίλη Ζάρκου)
Σε επεισόδιο της εκπομπή Παρασκήνιο σε σκηνοθεσία της Κατερίνας Πατρώνη βλέπουμε τον Μ. Πόταγα να επισκέπτεται τον καλλιτέχνη ‘Νίνο’ (Βικέντιο Μπέρκνερ) που κατασκευάζει γιγαντοαφίσες.• (Κατερίνα Πατρώνη «Μια μέρα ενός κινηματογραφιστή» στο αρχείο της ΕΡΤ.)
Όλα αυτά αποτελούν κομμάτι της κινηματογραφικής ιστορίας του τόπου και πρέπει να σωθούν και να αναδειχθούν.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Είναι κρίμα για τους ανθρώπους και τον τόπο, το Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού να παίρνει αποφάσεις στηριζόμενο σε αόριστες διαπιστώσεις χωρίς επιστημονική και ιστορική τεκμηρίωση.
Και προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι το Συμβούλιο του Υπουργείου Πολιτισμού υιοθετεί κατά λέξη και επαυξάνει τα σκουπίδια που του προμήθευσε το πόρισμα της ΔΑΟΚΑ (Διεύθυνση Αρχιτεκτονικής Οικοδομικών Κανονισμών και Αδειοδοτήσεων) του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (2/4/2025).
Δεν αντιλαμβάνονται, δυστυχώς, πως δεν μπορείς να κρίνεις για την ύπαρξη ή την καταστροφή ενός ιστορικού κτίσματος από τα επιμέρους στοιχεία που το συγκροτούν, δηλαδή τις πέτρες, τα τούβλα, τα ξύλα ή τα πανιά και τη σχέση τους μεταξύ τους. Το κρίνεις από το σύνολο της ύπαρξής και λειτουργίας του. Ειδικά για ένα κινηματογράφο που είναι ένας χώρος ζωντανός. Ένας χώρος που το έργο τέχνης έρχεται σε ύπαρξη καθώς συναντά τους άμεσους αποδέκτες σε μια ατμόσφαιρα γιορτής. Σε εκείνο το σκοτάδι που αναδεικνύεται η μαγεία της τέχνης. Δεν είναι τυχαίο που οι κινηματογράφοι χαρακτηρίζονταν ως “ναοί της 7ης τέχνης”, της τέχνης που κυριάρχησε στον 20ο αιώνα.
Ο κινηματογράφος για όλο τον κόσμο αποτέλεσε ένα μεγάλο παράθυρο στον κόσμο. Το όχημα για μεγάλα ταξίδια, στον κόσμο του πραγματικού αλλά και τον κόσμο του ονείρου. Για τον μεγάλο μας συνθέτη Μάνο Χατζιδάκι, θαμώνα του κινηματογράφου Παλλάς Παγκρατίου στα νεανικά του χρόνια, ο κινηματογράφος δεν ήταν απλώς ψυχαγωγία, αλλά πηγή έμπνευσης. Και όχι μόνο γι αυτόν.
Οι κινηματογράφοι δεν είναι νεκρά κτίσματα, είναι ιστορίες και έργα ανθρώπων. Αυτό που ονομάζουμε “Άυλη πολιτιστική κληρονομιά”. Το Παλλάς αποτελεί έναν εξαιρετικό συνδυασμού του “υλικού” με το “άυλο”.
Ακόμη και αν ένας κινηματογράφος σαν κι αυτόν, δεν μπορεί να λειτουργήσει πάλι ως κλασική κινηματογραφική αίθουσα δεδομένης της κατάρρευσης του εμπορικού δικτύου, του αξίζει να διατηρηθεί ως μουσειακός χώρος και χώρος πολλαπλών κινηματογραφικών δράσεων. Κάτι που γίνεται συχνά στο εξωτερικό.
ΝΙΚΟΣ ΘΕΟΔΟΣΙΟΥ
Ιούνιος 2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου