Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΣΙΩΝΙΣΜΟΥ: ΜΙΑ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
ΑΛΕΞΑΝΤΕΡ ΝΤΟΥΓΚΙΝ
Στον σύγχρονο κόσμο, η Μέση Ανατολή παραμένει το επίκεντρο γεωπολιτικών συγκρούσεων, όπου αλληλοσυνδέονται τα συμφέροντα διαφόρων δυνάμεων, συμπεριλαμβανομένου του Ισλάμ, του Ιουδαϊσμού και των παγκόσμιων δυνάμεων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο Σιωνισμός ως κρατική ιδεολογία του Ισραήλ, ο οποίος, σύμφωνα με πολλούς αναλυτές, φέρει μια εσχατολογική διάσταση που συνδέεται με το τέλος του χρόνου.
Όπως κάθε θρησκεία, ο Ιουδαϊσμός είναι ένα σύνθετο φαινόμενο, που περιλαμβάνει τη μεταφυσική, την ιστορία και τη φιλοσοφία, με πολυάριθμες, ενίοτε αντιφατικές, ερμηνείες. Θα εξετάσουμε πώς ο Σιωνισμός εντάσσεται σε αυτήν την παράδοση και γιατί μπορεί να εκληφθεί τόσο ως συνέχεια όσο και ως αντίκρουσή της.
Σήμερα θα μιλήσουμε για ένα φλέγον θέμα: τον Σιωνισμό ως κρατική ιδεολογία του Ισραήλ.
Ο Ιουδαϊσμός ως θρησκεία συνδέεται με την ιδέα ότι οι Εβραίοι είναι ο εκλεκτός λαός. Κυρίως με θρησκευτική έννοια, επειδή αυτός ο λαός είναι εκλεκτός για νανα παραμείνουν πιστοί στον ένα Θεό σε μια εποχή που άλλοι λαοί, που συμφωνούσαν με τον Ιουδαϊσμό, απομακρύνθηκαν από αυτόν τον μονοθεϊσμό, και
περιμένετε τον αγγελιοφόρο του, τον Μεσσία (Μασιάχ), ο οποίος θα στεφθεί Βασιλιάς του Ισραήλ και Κυρίαρχος του κόσμου.
Η λέξη «Μασιάχ» στα εβραϊκά σημαίνει «χρισμένος», «χρισμένος στη βασιλεία». Η ίδια λέξη στα ελληνικά είναι «Χριστός». Αλλά ο Χριστιανισμός βασίζεται στην πεποίθηση ότι ο Μεσσίας έχει ήδη έρθει στον κόσμο.
Αυτή είναι η θρησκεία μας. Αλλά η θεμελιώδης διαφορά από τον Ιουδαϊσμό είναι ότι οι Εβραίοι πιστεύουν ότι ο Μεσσίας δεν έχει έρθει ακόμη και δεν αναγνωρίζουν τον Ιησού Χριστό ως Μεσσία. Αυτή είναι η θεμελιώδης διαφορά.
Ένα πολύ ενδιαφέρον σημείο προκύπτει στη συνέχεια. Σύμφωνα με την εβραϊκή θρησκεία, οι Εβραίοι εξορίστηκαν (ο τέταρτος Γαλούτ) στις αρχές της πρώτης χιλιετίας, τη δεκαετία του '70 μ.Χ. Αυτό συνέβη αφού οι Ρωμαίοι πραγματοποίησαν μια τιμωρητική επιχείρηση εναντίον μιας επαναστατημένης επαρχίας.
Ο Δεύτερος Ναός καταστράφηκε. Οι Εβραίοι εγκατέλειψαν την Παλαιστίνη (τους Αγίους Τόπους). Και στη συνέχεια ξεκίνησε μια εποχή διασποράς δύο χιλιάδων ετών.
Αυτή η εποχή έχει θρησκευτική σημασία, η οποία περιγράφεται λεπτομερώς στην εβραϊκή παράδοση. Ο σκοπός της Διασποράς είναι η εξιλέωση για τις αμαρτίες του Ισραήλ, που συσσωρεύτηκαν κατά τη διάρκεια προηγούμενων ιστορικών περιόδων.
Εάν αυτή η εξιλέωση είναι αποτελεσματική, εάν η μετάνοια (τεσούβα) είναι βαθιά, σύμφωνα με την εβραϊκή παράδοση, ο Μεσσίας θα εμφανιστεί ως ευλογία από τον Εβραϊκό Θεό μέσω των πράξεων του εκλεκτού λαού Του.
Η εμφάνιση του Μεσσία θα είναι τότε ένα σημάδι που θα σταλεί από ψηλά για την επιστροφή των Εβραίων στο Ισραήλ, την ίδρυση ενός ανεξάρτητου κράτους και την κατασκευή του Τρίτου Ναού στην Ιερουσαλήμ στη θέση του κατεστραμμένου Δεύτερου Ναού.
Κατ' αρχήν, οι πιο συνεπείς εκπρόσωποι αυτής της εβραϊκής προσέγγισης είναι ορισμένοι φονταμενταλιστές από το κίνημα «Neturei Karta» ή Satmar Hasidim, οι οποίοι λένε κάτι σαν αυτό: «Ο Εβραϊκός Θεός μας μάς διέταξε να υπομείνουμε τις κακουχίες της εξορίας, ας περιμένουμε μέχρι το τέλος της, ας εξιλεωθούμε για τις αμαρτίες μας, και όταν έρθει ο Μεσσίας (αλλά όχι πριν!), θα επιστρέψουμε στο Ισραήλ, στη Γη της Επαγγελίας».
Βασίζονται στο γεγονός ότι στο Ταλμούδ υπάρχει σαφής απαγόρευση μαζικής επιστροφής στην Παλαιστίνη πριν από την έλευση του Μεσσία, και ιδιαίτερα στην πραγματοποίησή της με τη βία.
Το Ταλμούδ το απαγορεύει αυτό και δηλώνει κατηγορηματικά: πρώτα ο Μεσσίας, και μετά η επιστροφή στο Ισραήλ, και τίποτα άλλο.
Αυτό εγείρει το ερώτημα: πώς έγινε και δημιουργήθηκε το Κράτος του Ισραήλ, ενώ, προφανώς, ο Μεσσίας δεν έχει ακόμη φτάσει; Άλλωστε, ακόμη και οι πιο ακραίοι Σιωνιστές δεν ισχυρίζονται ότι έχει έρθει.
Για να κατανοήσουμε πώς συνέβη το σύγχρονο ισραηλινό κράτος να βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με την εβραϊκή θρησκεία στην ορθόδοξη, Ταλμουδική της μορφή, πρέπει να εμβαθύνουμε και να ανατρέξουμε τουλάχιστον στον 17ο αιώνα, στην εποχή του ψευδομεσσία Σαμπατάι Ζέβι. Ήταν, όπως γράφει ο Γκέρσομ Σόλεμ, ο πρώτος κήρυκας του Σιωνισμού.
Ο Σαμπατάι Ζεβί δήλωσε ότι ο ίδιος είναι ο Μεσσίας και επομένως οι Εβραίοι έχουν τώρα το δικαίωμα να επιστρέψουν στη Γη της Επαγγελίας.
Το τέλος του Σαμπατάι Ζεβί ήταν τραγικό. Όταν προσέγγισε τον Οθωμανό Σουλτάνο για να απαιτήσει, ως μεσσίας, να του δοθεί το δικαίωμα στην Παλαιστίνη, ο Οθωμανός Σουλτάνος είπε: «Έχω μια άλλη πρόταση για εσάς, κύριε Σαμπατάι Ζεβί. Αν συνεχίσετε να ξεστομίζετε αυτές τις ανοησίες, θα σας κόψω το κεφάλι. Αλλά αν θέλετε να επιβιώσετε, ασπαστείτε αμέσως το Ισλάμ».
Και τότε ο Σαμπατάι Ζέβι κάνει μια παράξενη χειρονομία. Παίρνει το τουρμπάνι, το φοράει και λέει: «Έχεις δίκιο, έχεις δίκιο, δεν είμαι μεσσίας, άσε με να κηρύττω το Ισλάμ από τώρα και στο εξής».
Γλίτωσε, αλλά τι απογοήτευση, τι πλήγμα για την εβραϊκή κοινότητα, η οποία ήταν ήδη έτοιμη να ασπαστεί τον Σαββατισμό. Αν και ο Σαββατισμός απορρίφθηκε πλέον από τον Ορθόδοξο Ιουδαϊσμό, δεν εξαφανίστηκε εντελώς και συνέχισε να εξαπλώνεται, ειδικά μεταξύ των Ασκενάζι Εβραίων της Ανατολικής Ευρώπης, σχεδόν κρυφά.
Στις ίδιες περιοχές όπου εξαπλώθηκε, άρχισε να αναδύεται ένα χασιδικό κίνημα, το οποίο δεν είχε έντονη εσχατολογική ή μεσσιανική εστίαση, αλλά επικεντρώθηκε στη διάδοση της Καμπάλα στους απλούς ανθρώπους. Παραδοσιακά, η Καμπάλα μπορούσε να μελετηθεί μόνο από ηλικιωμένους ραβίνους που είχαν παρακολουθήσει όλες τις άλλες μορφές Ταλμουδικής εκπαίδευσης.
Τι συνέβη όμως σε ορισμένες αιρέσεις αυτού του Σαββαταϊσμού; Προέκυψε μια θεωρία ότι ο Σαββατάι Ζεβί ήταν, στην πραγματικότητα, ο αληθινός μεσσίας και ότι είχε ασπαστεί το Ισλάμ σκόπιμα επειδή είχε διαπράξει ιερή προδοσία. Τι είναι η ιερή προδοσία; Αναπτύχθηκε μια ολόκληρη θεολογία της ιερής προδοσίας, υποστηρίζοντας ότι οι Εβραίοι μπορούσαν να απαρνηθούν την πίστη τους, να προσηλυτιστούν σε μια άλλη πίστη, το Ισλάμ, αλλά μόνο για χάρη της διαφθοράς, ενώ οι ίδιοι συνέχιζαν να ασκούν τον Ιουδαϊσμό κρυφά.
Αργότερα, ο Σαββαταϊστής Γιάκομπ Φρανκ ασπάστηκε τον Καθολικισμό. Παρείχε στους Καθολικούς μελετητές τα λεγόμενα στοιχεία για τη «συκοφαντία αίματος», δηλαδή τον θρύλο ότι «οι Εβραίοι τρώνε χριστιανικά μωρά». Επέμεινε σε αυτό, ως προσήλυτος Εβραίος, και παρουσίασε «αδιάσειστα στοιχεία». Ο Φρανκ ασπάστηκε πλήρως όλες τις μορφές του Ταλμουδισμού, απαρνήθηκε την πίστη του και πρόδωσε τους ομοπίστους του. Είχε μια δικαιολογία για αυτό. Η μυστική διδασκαλία του Φρανκ, όπως και αυτή του Σαββαταϊ Ζέβι, δήλωνε ότι, στην πραγματικότητα, μετά τον 17ο αιώνα, η ίδια η έννοια του Μεσσία είχε αλλάξει. Τώρα ο Μεσσίας είναι οι ίδιοι οι Εβραίοι. Δεν υπάρχει λόγος να περιμένουμε έναν άλλο, ξεχωριστό Μεσσία. Οι Εβραίοι είναι ο Μεσσίας.
Επομένως, ακόμη και αν ένας Εβραίος προδώσει τη θρησκεία του, παραμένει άγιος, επειδή είναι αγιότητα, είναι Θεός.
Έτσι, δημιουργήθηκε ένα πνευματικό περιβάλλον για τον Σιωνισμό.
Η ουσία του Σιωνισμού είναι ότι είναι ένα είδος « εβραϊκού σατανισμού ». Αυτός ο σατανισμός δεν αφορά άλλους λαούς ή πολιτισμούς, αλλά τον σατανισμό εντός του Ιουδαϊσμού - δηλαδή, είναι μια αντιστροφή των αναλογιών. Ενώ ο κλασικός ορθόδοξος Ιουδαϊσμός επιμένει ότι το νόημα της ύπαρξης των Εβραίων στη Διασπορά (Γκαλούτ) έγκειται στην προσδοκία του Μεσσία, ο οποίος θα έρθει από έξω, και μόνο τότε θα χρειαστεί να επιστρέψουν στη Γη της Επαγγελίας, ο Σιωνισμός βασίζεται στην αρχή ότι οι ίδιοι οι Εβραίοι είναι ο Θεός. Επομένως, μπορούν ήδη να επιστρέψουν στην Παλαιστίνη, και μπορούν να το κάνουν αυτό με τη βία, απορρίπτοντας έτσι την απαγόρευση του Ταλμουδίου, και, κατά συνέπεια, να ξεκινήσουν οι ίδιοι την κατασκευή του Τρίτου Ναού. Και η διασφάλιση αυτής της μεσσιανικής διαδικασίας θα είναι η εμφάνιση του Μεσσία, ο οποίος, ουσιαστικά, είναι κάθε Ισραηλινός.
Αυτό εξηγεί τη μοναδική σχέση μεταξύ Σιωνισμού και Ιουδαϊσμού. Από τη μία πλευρά, ο Σιωνισμός αποτελεί συνέχεια του Ιουδαϊσμού · από την άλλη, αποτελεί αντίκρουση του Ιουδαϊσμού . Ο Σιωνισμός απορρίπτει τις πιο θεμελιώδεις αρχές του Ιουδαϊσμού: την κουλτούρα της ευσεβούς προσδοκίας και την κουλτούρα της μετάνοιας (τεσουβά).
Επιπλέον, οι Σιωνιστές ισχυρίζονται ότι οι Εβραίοι δεν έχουν τίποτα για το οποίο να μετανοήσουν· έχουν υποφέρει αρκετά. Οι Εβραίοι είναι Θεός, όχι απλώς «ο λαός του Θεού», αλλά ο ίδιος ο Θεός. Αυτό σημαίνει ότι οι ίδιοι οι Εβραίοι είναι ο «συλλογικός Μεσσίας». Επομένως, κανένας νόμος δεν ισχύει για αυτούς· είναι ο δικός τους νόμος.
Αυτό εξηγεί την θεμελιώδη ιδιαιτερότητα του σύγχρονου σιωνιστικού κινήματος, το οποίο βασίζεται όχι μόνο στο Ισραήλ, αλλά και σε έναν τεράστιο αριθμό κοσμικών Εβραίων, φιλελεύθερων Εβραίων, άθεων Εβραίων, κομμουνιστών Εβραίων, καπιταλιστών Εβραίων, Χριστιανών Εβραίων, Προτεσταντών Εβραίων, Καθολικών Εβραίων, Ορθόδοξων Εβραίων, Μουσουλμάνων Εβραίων, Εβραίων Χάρε Κρίσνα, νεο-πνευματιστών Εβραίων, αποκρυφιστών Εβραίων - όλων των ειδών Εβραίων που, στην πραγματικότητα, αντιπροσωπεύουν ένα δίκτυο γενικευμένου Φραγκισμού. Ακριβώς επειδή όλοι τους, συλλογικά και ατομικά, είναι τώρα ο Μεσσίας, ο καθένας από αυτούς μπορεί με ασφάλεια να διαπράξει ιερή προδοσία χωρίς να αμαρτήσει ενάντια στην ουσία του.
Αυτός είναι ο έμφυτος μεσσιανισμός, όπου οι έννοιες του Μεσσία και των ίδιων των Εβραίων έχουν ανταλλάξει θέσεις. Οι Σιωνιστές δεν περιμένουν πλέον τον Μεσσία. Οι ίδιοι είναι ο Μεσσίας και ως εκ τούτου δεν έχουν κανέναν και τίποτα να περιμένουν. Το μόνο που απομένει είναι να βασιστούν στη δική τους δύναμη και στα δικά τους δίκτυα σε όλο τον κόσμο για να επιβάλουν την παγκόσμια κυριαρχία και να ανοικοδομήσουν το ισραηλινό τους κράτος, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τον τοπικό πληθυσμό ή οποιοδήποτε άλλο κόστος.
Αυτός είναι ο σκοπός της επίσημης απαγόρευσης της κριτικής του Σιωνισμού, η οποία ισχύει σε ορισμένες αμερικανικές πολιτείες, όπου ο αντισιωνισμός εξισώνεται με τον αντισημιτισμό.
Αν κοιτάξουμε προσεκτικά, θα παρατηρήσουμε ότι το ίδιο το Κράτος του Ισραήλ διεξάγει πόλεμο εναντίον των Σημιτών - δηλαδή, των Παλαιστινίων, Αράβων που είναι καθαροί Σημίτες. Επιπλέον, η σιωνιστική ιδεολογία δεν μπορεί καν να χαρακτηριστεί «εβραϊκή» με την πλήρη έννοια της λέξης, επειδή βασίζεται στην αντίκρουση των θεμελιωδών αρχών του Ιουδαϊσμού. Αν δεν υπάρχει προσδοκία για τον Μεσσία, τότε τι είδους Ιουδαϊσμός είναι;
Η ίδια η ύπαρξη του Κράτους του Ισραήλ αποτελεί, στα μάτια των Σιωνιστών, απόδειξη ότι είναι ο Μεσσίας. Διαφορετικά, το κράτος δεν θα είχε ποτέ δημιουργηθεί. Και αποδίδουν όλη την επιτυχία για τη δημιουργία του αποκλειστικά στους εαυτούς τους και στα δίκτυά τους. Αφού λειτούργησε, πιστεύουν, πρέπει να επιτεύχθηκε με τη βοήθεια του Θεού.
Και μετά απομένει μόνο ένα βήμα: να ανατιναχθεί το Τζαμί Αλ-Άκσα και να ξεκινήσει η κατασκευή του Τρίτου Ναού, όπως ζητά η ακραία σιωνιστική ομάδα «Πιστοί στο Ναό». Πρόσφατα έχουν διατεθεί τεράστια κονδύλια για έρευνα στο Όρος του Ναού.
Δεδομένου ότι ο Σιωνισμός έχει τόσο βαθιά μεταφυσική βάση, είναι άσκοπο να τον τιθασεύουμε με εκκλήσεις του ΟΗΕ ή μάταιες κραυγές του τύπου «ας κάνουμε ειρήνη, ας σεβαστούμε τα ανθρώπινα δικαιώματα».
Βρισκόμαστε εν μέσω εσχατολογικών σεναρίων που έχουν βαθιά μεταφυσικά υποβάθρα. Η κατάσταση γίνεται ολοένα και πιο ανησυχητική, ξεπερνώντας κατά πολύ τις συνήθεις, κοινότοπες εξηγήσεις - την οικονομία, την αγορά, τις τιμές του πετρελαίου, το χρηματιστήριο, τα εθνικά συμφέροντα κ.λπ. - οι οποίες γίνονται ολοένα και πιο αντιφατικές και ακόμη και παράλογες.
Ζούμε σε πολύ ενδιαφέρουσες εποχές, αλλά το τίμημα της ζωής εδώ είναι ότι μέρη της συνείδησής μας είναι απλώς μπλοκαρισμένα, παραλυμένα. Αν ξεπεράσουμε την ύπνωση, την ομίχλη, την ανοησία, τον παραλογισμό και τον μεταμοντέρνο κατακερματισμό της συνείδησης, θα δούμε μια πολύ ενδιαφέρουσα και τρομακτική εικόνα για το τι συμβαίνει στη Μέση Ανατολή.
Τα στοιχεία που αναφέρθηκανΓκέρσομ Σόλεμ (1897–1982): Ισραηλινός ιστορικός και ειδικός στον εβραϊκό μυστικισμό (Καμπάλα). Θεωρείται ο ιδρυτής της σύγχρονης ακαδημαϊκής μελέτης της Καμπάλα. Ο Σόλεμ περιέγραψε τον Σαμπατάι Ζεβί ως πρόδρομο του Σιωνισμού, τονίζοντας πώς τα μεσσιανικά κινήματα επηρέασαν την εβραϊκή ιστορία.
Σαμπατάι Ζεβί (1626–1676): Εβραίος μυστικιστής και ψευδομεσσίας που αυτοανακηρύχθηκε Μεσσίας τον 17ο αιώνα. Το κίνημά του (Σαββατιανισμός) προκάλεσε εκτεταμένο ενθουσιασμό μεταξύ των Εβραίων, αλλά έληξε με τη μεταστροφή του στο Ισλάμ. Αυτό το γεγονός επηρέασε την ανάπτυξη του αντινομιανισμού (παραβίαση των νόμων για «πνευματικό καθαρισμό») μεταξύ των εβραϊκών αιρέσεων.
Ιάκωβος Φρανκ (1726–1791): Ιδρυτής του Φραγκισμού, ενός θρησκευτικού κινήματος που συνδύαζε στοιχεία του Ιουδαϊσμού, του Χριστιανισμού και του Ισλάμ. Ο Φρανκ ισχυριζόταν ότι ήταν η μετενσάρκωση του Σαμπατάι Ζεβί και κήρυττε τον «καθαρισμό μέσω της παράβασης» (ιερή προδοσία), συμπεριλαμβανομένης της απόρριψης του παραδοσιακού Ιουδαϊσμού. Οι οπαδοί του (οι Φραγκιστές) προωθούσαν αντισημιτικές εκστρατείες, όπως κατηγορίες για συκοφαντία αίματος.
Neturei Karta: Μια αντισιωνιστική υπερορθόδοξη εβραϊκή ομάδα που ιδρύθηκε το 1938. Θεωρεί τον σιωνισμό προσβολή προς τον Θεό, καθώς οι Εβραίοι δεν πρέπει να επιστρέψουν στο Ισραήλ μαζικά ή με τη βία μέχρι την έλευση του Μεσσία. Η ομάδα υποστηρίζει την ειρηνική διάλυση του Κράτους του Ισραήλ και υποστηρίζει τους Παλαιστίνιους.
Σύνδεσμοι προς βιβλία και πηγές
Gershom Scholem, «Sabbatai Sevi: The Mystical Messiah, 1626-1676» (Princeton University Press, 1973): Μια κλασική βιογραφία του Sabbatai Zevi, στην οποία ο Scholem τον αναλύει ως πρόδρομο του Σιωνισμού.
Το βιβλίο υπογραμμίζει πώς οι μεσσιανικές προσδοκίες εξελίχθηκαν σε πολιτικά κινήματα. Διαθέσιμο στο Amazon και στο Princeton Press.
Pawel Maciejko, «The Mixed Multitude: Jacob Frank and the Frankist Movement, 1755–1816» (University of Pennsylvania Press, 2011): Η πρώτη ολοκληρωμένη μελέτη για τον Φραγκισμό και τον Φραγκισμό, που δείχνει τον αντίκτυπο στις εβραιο-χριστιανικές σχέσεις.
Ταλμούδ (Ketubot 111a): Περιέχει τους «Τρεις Όρκους»—μια μεταφορά στην οποία οι Εβραίοι ορκίζονται να μην «ανέβουν σαν τείχος» (να επιστρέψουν μαζικά) στη Γη του Ισραήλ πριν από τον Μεσσία, να μην επαναστατήσουν ενάντια στα έθνη και να μην επισπεύσουν το τέλος του χρόνου. Αυτό ερμηνεύεται ως απαγόρευση της δημιουργίας του Ισραήλ.
Γιωτάβ Ελιάχ, «Ιουδαϊσμός, Σιωνισμός και η Γη του Ισραήλ» (Wise Path Books, 2018): Μια επισκόπηση της 4.000 ετών ιστορίας του εβραϊκού λαού, με έμφαση στις θρησκευτικές και ιδεολογικές πτυχές του Σιωνισμού.
Γιτζάκ Κονφόρτι, «Σιωνισμός και Εβραϊκός Πολιτισμός» (Academic Studies Press, 2024): Μια διερεύνηση των πολιτισμικών ριζών του Σιωνισμού, συμπεριλαμβανομένης της ισορροπίας μεταξύ παράδοσης και νεωτερικότητας.
Yossi Shain, «Ο Ισραηλινός Αιώνας: Πώς η Σιωνιστική Επανάσταση Άλλαξε την Ιστορία και Επανεφηύρε τον Ιουδαϊσμό» (Post Hill Press, 2021): Μια ανάλυση του πώς ο Σιωνισμός μετέτρεψε την εβραϊκή ταυτότητα από τη διασπορά στην κυριαρχία.
«Σιωνισμός: Μια Συναισθηματική Κατάσταση» του Ντέρεκ Πένσλαρ (Rutgers University Press, 2023) - σχετικά με τις συναισθηματικές πτυχές του Σιωνισμού·
«Το κατώφλι της διαφωνίας: Μια ιστορία των Αμερικανοεβραίων κριτικών του σιωνισμού» της Marjorie N. Feld (NYU Press, 2024) - για τους Εβραίους κριτικούς του σιωνισμού.
ΜΑΣ ΤΟ ΕΣΤΕΙΛΕ Ο ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΑΠΟΣΚΙΤΗΣ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου