ΚΑΤΙ ΕΧΕΙ ΔΙΑΦΥΓΕΙ ΣΤΟΝ ΤΡΑΜΠ ΑΠ’ ΟΣΑ ΕΓΡΑΨΕ Ο ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ
Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο τον Ιανουάριο του 2025 έφερε ξανά στο προσκήνιο μια προσέγγιση στη διεθνή πολιτική που θυμίζει έντονα τις αρχές του αρχαίου Έλληνα ιστορικού Θουκυδίδη.
Η περίφημη φράση του από την Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου “οι ισχυροί πρχωρούν όσο του επιτρέπει η δύναμη του και οι αδύναμοι υποχωρούν όσο τους επιβάλει η αδυναμία τους” φαίνεται να αντηχεί στη ρητορική και τις πολιτικές επιλογές του Αμερικανού προέδρου.
Ο Θουκυδίδης περιέγραψε έναν κόσμο όπου η εξουσία, καθορίζει τις σχέσεις μεταξύ των κρατών. Στον περίφημο “μηλιακό διάλογο”, οι Αθηναίοι δικαιολογούν την επιθετικότητα τους με το επιχείρημα ότι η ανθρώπινη φύση επιβάλλει την κυριαρχία του ισχυρού.
Αυτή η ωμή αναγνώριση της σημασίας της δύναμης φαίνεται να διαπερνά την προσέγγιση του Τραμπ στις διεθνεις σχέσεις.
Η αμερικανική πολιτική υπό τον Τραμπ χαρακτηρίζεται από μια σειρά επιλογών που δίνουν προτεραιότητα στα εθνικά συμφέροντα χωρίς ιδιαίτερες συναισθηματικές δικαιολογίες.
Η προσέγγιση “America First” αντικατοπτρίζει την θουκυδίδεια άποψη ότι κάθε κράτος οφείλει πρωτίστως να προστατεύει τα δικά του συμφέροντα.
Όπως οι Αθηναίοι δεν διστάζουν να ομολογήσουν στους Μηλίους ότι δεν υπάρχει ηθική υποχρέωση που να υπερβαίνει το συμφέρον, έτσι και ο Τραμπ αποφεύγει τη ρητορική περί παγκόσμιας ηγεσίας με βάση τις αξίες.
Η παγίδα του Θουκυδίδη και η Κίνα
Ο καθηγητής Graham Allison του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ έχει αναπτύξει τη θεωρία της “Παγίδας του Θουκυδίδη”, υποστηρίζοντας ότι όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει μια κυρίαρχη, ο πόλεμος είναι σχεδόν αναπόφευκτος.
Αυτό ακριβώς περιέγραψε ο Θουκυδίδης για την Αθήνα και τη Σπάρτη: η ανάπτυξη της αθηναϊκής δύναμης προκάλεσε φόβο στη Σπάρτη, οδηγώντας στον πόλεμο.
Ο Τραμπ φαίνεται να αναγνωρίζει αυτόν τον κίνδυνο στις σχέσεις με την Κίνα. Η επιβολή δασμών, οι τεχνολογικοί περιορισμοί και η σκληρή διπλωματική γλώσσα αποτελούν εκδηλώσεις μιας στρατηγικής που αποσκοπεί στη διατήρηση της αμερικανικής υπεροχής.
Αντί να επενδύσει σε μια ρητορική συνεργασίας και κοινών αξιών, επιλέγει την άμεση αντιπαράθεση και τη διαπραγμάτευση από θέση ισχύος.
Συμμαχίες ως συναλλαγές
Ένα άλλο χαρακτηριστικό της θουκυδίδειας προσέγγισης είναι η αντίληψη των συμμαχιών ως πραγματικών σχέσεων συμφερόντων, όχι ως ηθικών δεσμεύσεων.
Ο Τραμπ έχει επανειλημμένως θέσει υπό αμφισβήτηση τη στρατιωτική δέσμευση των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ, απαιτώντας από τους συμμάχους να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες.
Αυτή η “συναλλακτική” διπλωματία υπογραμμίζει την άποψη ότι οι συμμαχίες πρέπει να εξυπηρετούν συγκεκριμένα συμφέροντα, όχι αφηρημένες αρχές.
Στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, οι Αθηναίοι μετέτρεψαν τη Δηλιακή Συμμαχία από μια ένωση ελεύθερων πόλεων κρατών σε αυτοκρατορία, εξαναγκάζοντας τους συμμάχους να πληρώνουν φόρο.
Αν και ο Τραμπ δεν φτάνει σε τέτοια άκρα, η επιμονή του για “δικαιη κατανομή του κόστους” αντανακλά μια παρόμοια λογική: οι συμμαχίες πρέπει να ωφελούν την Αμερική άμεσα και μετρήσιμα.
Ο φόβος, η τιμή και το συμφέρον
Ο Θουκυδίδης εντόπισε τρία βασικά κίνητρα της ανθρώπινης δράσης στις διεθνείς σχέσεις: τον φόβο, την τιμή και το συμφέρον. Η πολιτική του Τραμπ φαίνεται να κινείται και στα τρία αυτά επίπεδα.
Ο φόβος για την απώλεια της αμερικανικής ηγεμονίας, η αναζήτηση τιμής και σεβασμού στη διεθνή σκηνή, και η σκληρή υπεράσπιση των οικονομικών συμφερόντων συνθέτουν ένα πλαίσιο που ο αρχαίος ιστορικός θα αναγνώριζε αμέσως.
Η ρητορική περί “σεβασμού” που χρησιμοποιεί συχνά ο Τραμπ η απαίτηση η Αμερική να γίνει ξανά “σεβαστή” αντιστοιχεί στην έννοια της τιμής που ήταν κεντρική στην αρχαία ελληνική σκέψη. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτή η έμφαση στην τιμή συνδυάζεται με μια απροκάλυπτη επιδίωξη του οικονομικού συμφέροντος.
Τα όρια του ρεαλισμού
Ωστόσο, ο θουκυδίδειος ρεαλισμός έχει τα όρια του. Ο ίδιος ο Θουκυδίδης έδειξε πως η υπερβολική εξάρτηση στην εξουσία και η παραμέληση των ηθικών ανησυχιών μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφή. Η Αθήνα έχασε τελικά τον πόλεμο, εν μέρει λόγω της έπαρσης και της υπερέκτασης που προέκυψε από την πεποίθηση της περί ανωτερότητας.
Για τις ΗΠΑ υπό τον Τραμπ, το ερώτημα είναι αν μια καθαρά ρεαλιστική προσέγγιση μπορεί να διατηρήσει τη θέση τους σε έναν πολυπολικό κόσμο.
Οι διεθνείς θεσμοί, οι συμμαχίες που βασίζονται σε κοινές αξίες και το soft power έχουν επίσης αξία, ακόμα και από μια ρεαλιστική σκοπιά. Η πλήρης απόρριψή τους μπορεί να αποδυναμώσει μακροπρόθεσμα την ίδια την εξουσία που επιδιώκεται να προστατευθεί.
Η θουκυδίδεια προσέγγιση του Τραμπ στη διεθνή πολιτική προσφέρει μια ειλικρινή, αν και σκληρή, ματιά στο πώς λειτουργεί πραγματικά η εξουσία στις διεθνείς σχέσεις.
Όμως, όπως μας δίδαξε ο ίδιος ο Θουκυδίδης μέσα από την τραγική ιστορία της Αθήνας, η καθαρή επιδίωξη της δύναμης χωρίς σύνεση και χωρίς κατανόηση των ορίων της μπορεί να οδηγήσει σε απροσδόκητες συνέπειες.
Ο μεγάλος ιστορικός δεν ήταν απλώς ρεαλιστής ήταν και ηθικός στοχαστής που προειδοποιούσε για την έπαρση που συχνά συνοδεύει την εξουσία.
Τ.Κ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου